Cups of Memory, KM21 Kunstmuseum Den Haag

Cups of Memory:
building monuments through rituals

Op 11 juli 1995 voltrok zich een afschuwelijke tragedie in de omgeving van Srebrenica in Bosnië en Herzegovina, toen het Bosnisch-Servische leger meer dan 8.372 moslimmannen en -jongens vermoordde. Het Nederlandse VN-bataljon Dutchbat, dat de opdracht had hen te beschermen, greep niet in. Het was de grootste daad van genocide in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog. Toch maakt deze genocide, dertig jaar later, nog steeds geen wezenlijk onderdeel uit van het Nederlandse collectieve geheugen en blijft het afwezig in de nationale herinneringscultuur.

Cups of Memory van architect Arna Mačkić (Studio L A) en kunstenaar Aida Šehović (ŠTO TE NEMA), beiden overlevenden van de Bosnische Oorlog (1992-1995), biedt een nieuwe interpretatie van herdenken. Hierin weerspiegelen kunst, collectief geheugen en gedeelde rituelen niet alleen het verleden, maar laten ze ook de langdurige gevolgen zien die onze huidige tijd blijven vormen.

Het project is gebaseerd op het kunstwerk ŠTO TE NEMA (‘Waarom ben je er niet?’), een participerend herdenkingsmonument dat op pleinen over de hele wereld werd gepresenteerd. Aida Šehović initieerde ŠTO TE NEMA op 11 juli 2006 met een publieke performance in Sarajevo, waarvoor een lokale vrouwenorganisatie de eerste 923 fildžani, traditionele koffiekopjes, verzamelde. Šehović plaatste de porseleinen kopjes op straat. Vrijwilligers nodigden voorbijgangers uit om te helpen ze met Bosnische koffie te vullen, die onaangeroerd bleef. Deze stille maar krachtige vorm van herdenking werd elk jaar herhaald op openbare pleinen wereldwijd: van Genève tot New York en van Istanbul tot Toronto. Inmiddels is er voor elk slachtoffer een fildžan.

Cups of Memory – een tijdelijk, locatiegebonden monument – bestaat uit de eerste 923 kopjes die voor ŠTO TE NEMA verzameld zijn door de vrouwen van Srebrenica zelf. Elk kopje vertegenwoordigt een verhaal. De houten balken verwijzen naar de karakteristieke Bosnisch-islamitische grafstenen met hun bol- en piramidevormige ornamenten – een vertrouwd beeld voor iedereen uit Bosnië die familie verloor tijdens de oorlog.

Cups of Memory is ook de titel van het lopende project van Studio L A en Aida Šehović / ŠTO TE NEMA over participatief herdenken. Het monument ontvouwt zich in publieke en private ruimtes door middel van verhalen en zorg voor elkaar. Terwijl traditionele monumenten statisch zijn, is Cups of Memory participatief, flexibel en diep persoonlijk. In plaats van een onveranderlijke plek te zijn, is dit levende archief van verhalen voortdurend in ontwikkeling dankzij deelname en interactie.

Door zich via verhalen, architectuur en collectieve actie met de geschiedenis bezig te houden, proberen de makers de betekenis van herdenken opnieuw te definiëren en te waarborgen dat de lessen uit het verleden relevant blijven in het heden en de toekomst.